Inleiding
Het jaar 2014 was voor onze stichting een goed jaar dat echter werd overschaduwd door het overlijden van een viertal (zeer) actieve medewerkers.
Het aantal begunstigers/donateurs daalde licht maar het aantal actieve medewerkers bleef gelukkig op peil.
Op zeer veel plaatsen in het land is men bezig met het restaureren/herkenbaar maken van voormalige verdedigingswerken, doorgaans met commerciële motieven gericht op toerisme.
Het aanwijzen van de objecten (bijna 1000!) van de Nieuwe Hollandse Waterlinie (NHW) tot rijksmonument en het voorbereiden van het dossier voor de nominatie van de NHW tot Werelderfgoed boekten gestaag voortgang, zij het langzamer dan verwacht en gewenst.
De contacten met de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed [RCE] werden intensiever omdat daar de aandacht voor de Atlantikwall en de Koude Oorlog gelukkig toeneemt en – zij het sporadisch – elementen hiervan tot rijksmonument zijn aangewezen.


Begunstigers en donateurs
Op 31 december 2014 bedroeg het aantal begunstigers en donateurs 1011 tegenover 1085 aan het begin van dat jaar. Hoewel onze stichting kan genieten van een behoorlijk draagvlak is een uitbreiding, vooral ook met jongeren, zeker zinvol. Dit mede vanwege de bedreigingen voor diverse objecten en linies ondanks de grote belangstelling voor het militair-cultureel erfgoed. Daarom doen mensen met interesse hierin een goede keuze door begunstiger te worden. Door de gerealiseerde delegering van het monumentenbeleid naar de lagere overheden kunnen de begunstigers een extra rol spelen, naast de correspondenten in de regio.


Documentatiecentrum [Doccen]
Er was een teruggang in het aantal bezoekers: 52 tegen 66 in 2013 en ook het aantal uitgeleende boeken daalde: 64 tegen 176 in 2013. Eveneens werden er minder vragen via e-mail beantwoord: 137 tegen 199 in 2013. Hierbij wordt aangetekend dat het Doccen en Secretariaat een tijdlang minder goed bereikbaar zijn geweest.
Het afgelopen jaar zijn er minder publicaties in de vorm van boeken en documenten opgenomen in de collectie van de Bibliotheek. Er werden 156 boeken opgenomen in de collectie tegen 181 in 2013.
Echter het bestand tijdschriftartikelen werd met 261 uitgebreid tegen 135 in 2013, bijna een verdubbeling.
Een groot deel van onze aanwinsten bestond uit de aanschaf van nieuwe boeken of schenkingen door de auteurs. Daarnaast ontvingen wij ook nieuwe aanwinsten uit een nalatenschap.
De interne knipselkrant Uitgeknipt werd voortgezet en verscheen maandelijks. Correspondenten en medewerkers verleenden wederom hun medewerking door het toesturen van krantenartikelen over relevante aangelegenheden uit hun regio.


Financiën
2014 was een relatief rustig financieel jaar. Er is geïnvesteerd in de verdere vernieuwing van de website en de automatisering voor het documentatiecentrum.
Ook dit jaar zijn weer donaties verstrekt aan stichtingen en verenigingen die met hun activiteiten de doelstelling van onze stichting ondersteunen.
Voor het financieel overzicht klik hier.


Saillant / website
De vier nummers van het blad Saillant telden in het verslagjaar 136 pagina´s met het gebruikelijke stichtingsnieuws, verslagen van correspondentendagen, excursies, correspondentenrapportages en divers getinte artikelen over voormalige verdedigingswerken. Bijdragen van (toekomstige) begunstigers of donateurs blijven welkom, dit voor zover passend in het redactiebeleid.
De website www.coehoorn.nl is regelmatig bijgewerkt. De database ´verdedigingswerken´ die daarvan deel uitmaakt, telde aan het eind van het jaar globaal 1750 records.


Correspondenten
Door de decentralisatie van het monumentenbeleid is de rol van de correspondent steeds belangrijker geworden. Vanuit de Monumenten Advies Commissie [MAC] is actieve steun mogelijk. Inzet van informanten (assistent correspondenten) kan de bescherming van (bedreigde) militair-historische objecten of gebieden versterken.


Studiecommissie [SC]
Algemeen
De werkgroep Tactiek is geïntegreerd in de Studiecommissie.
Werkzaamheden
• Atlasdeel Overijssel en Gelderland
Het jaar 2014 is gebruikt voor het benaderen van personen, die op grond van hun kundigheid een bijdrage zouden kunnen leveren aan dit deel van de atlas. Bij het afsluiten van het jaar hebben in totaal 28 personen hun medewerking toegezegd. Voor een enkel object/onderwerp wordt nog een medewerker gezocht.
Intussen zijn de eerste bijdragen ontvangen en in behandeling genomen door de Studiecommissie, die tevens optreedt als redactie.
• Oude Hollandse Waterlinie (OHW)
De commissie is vertegenwoordigd in de Erfgoedlijn OHW van de provincie Zuid-Holland. De vertegenwoordiger geeft adviezen ten aanzien van de juiste interpretatie van historische ontwikkelingen.
• Logistiek op de forten 1813-1870
Het onderzoek is voltooid en de verzamelde gegevens zijn gebundeld. De bundel is te raadplegen in het Documentatiecentrum van de stichting.
• Herziening Terminologie verdedigingswerken
De werkzaamheden verbonden aan de herziening vinden gestaag voortgang.
• Betrouwbaarheid oude kaarten
Een studie hierover is gereed gekomen en zal vermoedelijk in 2015 in Saillant kunnen worden gepubliceerd.


Technische Commissie [TC]
Het onderzoek van de luchtwachttorens in Nederland werd afgesloten met de torens in Bladel, Strijensas en Rossum.
Er is begonnen met een onderzoek betreffende kruithuizen. Als eerste was het kruithuisje in Oostmahorn (Friesland) aan de beurt.
Ook vindt een onderzoek plaats naar de vormen en constructie van de steenhuizen te Winschoten.
Het onderzoek naar de vorm en constructie van fort Sint Michiel te Venlo wordt voortgezet.
Voorzitter TC heeft onderzoek gedaan naar de locatie en de vorm van de (verdwenen) Lammenschans bij Leiden.


Commissie Overzeese Vestingwerken [COV]
De Commissie Overzeese Vestingwerken heeft weer een enerverend jaar achter de rug. Langzaam, maar gestaag, is gewerkt aan de bundel Vestingbouwkundige Bijdragen, die de COV graag in 2014 hadden willen publiceren. De voorbereiding voor de publicatie van de bundel bevindt zich in de eindfase. Het wordt een bundel van artikelen die enerzijds op wetenschappelijk basis zijn geschreven, maar die anderzijds toegankelijk zijn voor een breed publiek. Het moet een reflectie worden van de interessegebieden van de leden van de COV die samengenomen een groot deel van de wereld bestrijken. Verder aangevuld met artikelen van enkele externe auteurs. De lezer moet ook een indruk krijgen in hoeverre de COV betrokken is bij het behoud van en het verspreiden van kennis en ervaring over het Nederlands militaircultureel erfgoed in den vreemde.
Veel leden van de COV zijn al meer dan tien jaar lid. Er is dan ook een grote kennis en expertise in deze commissie. Zo kregen we dit jaar het verzoek van twee onderzoekers die een boek over beplantingen op vestingwerken publiceerden om mee te denken over de kansen van een Engelse vertaling van het boek en over de traditie van het beplanten van Nederlandse vestingwerken in het buitenland.
In de rol als klankbordgroep krijgt de COV steeds vaker vragen uit binnen- en buitenland over allerhande kwesties. Deze verzoeken komen vaak via het secretariaat van onze stichting, maar leden van de COV worden ook direct benaderd.


Monumenten Advies Commissie [MAC]
De gevolgen van de veranderingen in de ruimtelijke ordening die in het vorige jaarverslag zijn aangeduid: minder sturing door de rijksoverheid, versterking van de gemeentelijke autonomie en deregulering hebben in 2014 geleid tot merkbare veranderingen in de werkzaamheden van de MAC.
Ook de economische crisis heeft daarbij een duidelijke rol gespeeld.
Structuurvisies zijn niet aan de orde geweest, noch op landelijk noch op provinciaal of gemeentelijk niveau. Slechts een heel beperkt aantal bestemmingsplannen is besproken. Er zijn geen bezwaar- of beroepsprocedures gestart.
De activiteiten bij de MAC waren voor een deel gericht op enkele landelijke en (boven-) regionale ontwikkelingen, waaronder die in nieuwe wet- en regelgeving.
De meeste tijd is echter besteed aan het behandelen van lokale ontwikkelingen in overleg met de correspondenten. Daarbij zijn concrete adviezen over maatregelen in het kader van behoud door ontwikkeling uitgebracht.
Bovendien is veel tijd en energie gestoken in de procedures ten behoeve van aanwijzing als rijks- of gemeentelijk monument.
In 2014 is daarmee waar geworden wat aan in het vorige jaarverslag als conclusie van de behandeling van de notitie 'De toekomst van de MAC' naar voren is gekomen:
'Daarmee zal het accent van het werk van de MAC steeds verder verschuiven van (juridische) begeleiding van procedures naar actieve advisering bij de planvorming op lokaal niveau, ofwel van hindermacht naar meedenktank'.


Landelijke en (boven-) regionale ontwikkelingen.
Nieuwe Hollandse Waterlinie
De belangrijkste ontwikkeling betreft het beëindigen van de ontwikkelingsfase van het landelijke project NHW en de overgang naar de beheersfase. Het Rijk trekt zich terug en richt zich nog alleen op de aanwijzing van de NHW tot Werelderfgoed (samen met de Stelling van Amsterdam).
De verantwoordelijkheid voor de verdere ontwikkeling en het beheer van de NHW berust bij vier provincies, te weten Noord-Holland, Utrecht, Gelderland en Noord-Brabant.
De procedure van aanwijzing als rijksmonument van de objecten van de NHW vordert gestaag. De voorbescherming is overal van kracht (zie het verslag van de PGK). De meest recente ontwikkeling betreft de besluiten tot aanwijzing van de complexen Fort Giessen en Tussenstelling Woudrichem-Werkendam (18-11-2014).
Platform verdedigingswerken 20e eeuw
Na de goed bezochte eerste bijeenkomst in het gebouw van de RCE (november 2013) van de vele partijen die zijn geïnteresseerd in de cultuurhistorische betekenis van de Koude Oorlog, is met de initiatiefnemers meegewerkt aan het opzetten van een inventarisatie van de nog aanwezige objecten (gebouwd, ongebouwd, roerend en onroerend, burgerlijk en militair). Een volgende bijeenkomst is gepland in het voorjaar van 2015.


Gemeentelijke en lokale ontwikkelingen
Aanwijzing als rijksmonument
Wassenaar. Bij besluit van 14-11-2014 is de Seyss-Inquart bunker in Wassenaar naar aanleiding van het verzoek van onze Stichting d.d. 14-12-2011 aangewezen als rijksmonument.
Soesterberg. In een brief van 8 december 2014 is aan de RCE een onderbouwd voorstel voorgelegd voor de aanwijzing van de ZULU-hangar op de voormalige vliegbasis Soesterberg; deze geldt als een icoon uit de Koude Oorlog.
• De aanvragen voor de aanwijzing als rijksmonument van het Vinetaduin in Hoek van Holland en van de site in 't Harde uit de Koude Oorlogsperiode lopen nog steeds.

Aanwijzing als gemeentelijk monument
Een schriftelijk verzoek aan burgemeester en wethouders om een object aan te wijzen als gemeentelijk monument plaatst de voorgenomen sloop van het object op de bestuurlijke agenda. Zelfs een aanvankelijke afwijzing kan bij gewijzigde politieke omstandigheden alsnog tot een aanwijzing leiden. Het succes in 's-Gravenzande is daar een goed voorbeeld van.
• 's-Gravenzande. Het hoger beroep dat een aantal inwoners van 's-Gravenzande (gemeente Westland) aanhangig had gemaakt tegen het besluit van B&W om een tiental betonnen gebouwen van Widerstandsnest 51H op ons verzoek aan te wijzen als gemeentelijk monument is in maart - na jarenlange procedures - ongegrond verklaard. Daarmee zijn er weer 10 gemeentelijke monumenten bij gekomen.
Utrecht. Bij de gemeente is een verzoek tot aanwijzing van een loods bij Fort aan de Klop weliswaar afgewezen, maar dit heeft toch geleid tot een besluit van B&W dat de loods niet mag worden afgebroken. De loods mag wel worden gebruikt als woning.
Kampen. Een verzoek tot aanwijzing als gemeentelijk monument van het schoolgebouw van de voormalige van Heutszkazerne is ingediend om daarmee kracht bij te zetten aan initiatieven van Stadsherstel om sloop te voorkomen.
Woudrichem en Werkendam. Soortgelijke verzoeken zijn ingediend om groepsschuilplaatsen die abusievelijk niet waren opgenomen in de aanwijzingsprocedure van de NHW, te beschermen als gemeentelijk monument.
De procedures kunnen soms jarenlang duren. Een voorbeeld is de luchtwachttoren in Winschoten (gemeente Oldamt), waar al in 2010 een aanvraag is ingediend. De zaak loopt nog steeds. Regelmatig contact met de gemeenten is nodig om een zaak onder de aandacht te houden.


Bestemmingsplannen.
Slechts een drietal zienswijzen op ontwerpbestemmingsplannen is ingediend, één in Bergen op Zoom, twee in Muiden. De behandeling van deze zienswijzen loopt nog.


Projecten
Vermeldenswaard is de verbreding van het Lekkanaal.
Door de toenemende scheepvaart in het Amsterdam-Rijnkanaal is verbreding van de Prinses Beatrixsluis noodzakelijk. Het gevolg hiervan is dat een deel van de NHW verdwijnt. Omdat dit de aanwijzing van de NHW als werelderfgoed in gevaar zou kunnen brengen is een landschapsplan ontwikkeld waarin een verschoven en aangepast dijklichaam de illusie van een doorgaande verdedigingslinie moeten oproepen. Daarbij zouden de te verplaatsen objecten (twee kazematten en een schutsluis) ondersteboven als zogenaamde objets trouvés op willekeurige plaatsen worden opgesteld.
Ten aanzien van het ontwerp-trajectbesluit is een uitgebreide zienswijze ingediend. Onze bezwaren zijn echter ongegrond verklaard. Het besluit is inmiddels vastgesteld. In overleg met het Kwaliteitsteam NHW is besloten dat onze stichting bij de nadere uitwerking zal worden betrokken.


Commissie Evenementen en Excursies [CEE]
De CEE organiseerde dit verslagjaar zes bijeenkomsten.
Op 29 maart was de Correspondentendag in Bergen op Zoom met een bezoek aan de Linie van Bergen op Zoom naar Steenbergen met 38 deelnemers, gevolgd op 5 april door de voorjaarsexcursie met 52 deelnemers.
Op 24 mei was de zomerexcursie naar de bunkers van de ´Vrije Kust´ aan het Wassenaarse Slag en het complex van bunkers van het Rijksdorp. Er kwamen 60 deelnemers.
Op 4 oktober was de Correspondentendag in Zaltbommel met een bezoek aan de vestingwerken en de stadsmuur met 34 deelnemers en de najaarsexcursie op 11 oktober met 52 deelnemers.
De contactdag was naar Fort aan de Buursteeg in de Grebbelinie op 1 november, met een uitleg over de ontwikkelingen van het Platform Grebbelinie en met name van Fort aan de Buursteeg, evenals financiering en exploitatie van het toekomstige voorlichtingscentrum. Als gastheren traden op de Stichting Grebbelinie en de Stichting Grebbelinie in het Vizier. 's Middags werd een bezoek gebracht aan Fort aan de Buursteeg, de loopgraven aan het Valleikanaal en het museum van de Stichting Grebbelinie in het Vizier. Aan de dag namen deel 24 organisaties met 58 deelnemers.

De ´Menno van Coehoorn´ stand was aanwezig op:
• Luchtmachtdagen in Gilze-Rijen op 19 en 20 juni;
• Vestingstedendagen in Hulst op 30 en 31 augustus;
• Tijdens de Open Monumenten Dag in Kampen op 13 september;
• Fortendag 1914-2014 bij onze zustervereniging Simon Stevin in het Belgische Liezele op 28 september.


Projectgroep Krayenhoff [PGK]
Gedurende het rapportagejaar is een groot aantal onderwerpen behandeld.


Via de MAC zijn zienswijzen ingediend op de plannen rond de Westbatterij. Ten aanzien van het jachthavenplan is aangegeven dat het onbegrijpelijk is een jachthaven te plannen in een met vele restricties omgeven gebied, vallend onder het Werelderfgoed Stelling van Amsterdam. De zienswijze op de woningbouwplannen richt zich op de hoogte van de voorgenomen bebouwing.


Het vestingplan Muiden is een lovenswaardig en zorgvuldig vormgegeven initiatief van de gemeente Muiden om het historische aanzien van de oostelijke vestingwallen te versterken.

Over de plannen voor bastion Rozeboom en de Draaierschans te Weesp is lokaal al een paar jaar veel te doen. Hoe dit zich ontwikkelt valt niet te zeggen.

De verbreding van het Lekkanaal leidt tot het verdwijnen van vier kilometer Nieuw Hollandse Waterlinie. De zeldzame G-kazemat met afwachtingruimte aan de Houtense Wetering, de unieke dubbele VIS-mitrailleurkazemat Schalkswijkse Wetering en de VIS-kazemat Vreeswijk-Oost zullen worden verplaatst. Over de wijze van verplaatsen is intensief overleg gepleegd met Rijkswaterstaat en het Kwaliteitsteam NHW. Alle partijen lijken nu te zijn doordrongen van het feit dat deze drie objecten een grote en unieke waarde hebben in het kader van de geschiedenis van de Nederlandse vestingbouwkundige ontwikkeling in het Interbellum. Toezegging is ontvangen van Rijkswaterstaat en het Kwaliteitsteam dat onze stichting bij de verdere planuitwerking zal worden betrokken.

Fort Everdingen is in november verkocht aan Speciaalbierbrouwerij Duits & Lauret. Onze stichting heeft geparticipeerd bij het opstellen van het ruimtelijk kwaliteitskader dat de randvoorwaarden bevat waarbinnen de nieuwe eigenaar het fort mag ontwikkelen, zoals onder andere het consolideren van de toren (vanwege de vleermuizen), eisen rond de openbare toegankelijkheid en de (beperkte) ruimte voor ontwikkeling.

De Eerste Wereldoorlog objecten van de tussenstelling Giessen-Almkerk-Werkendam worden niet aangewezen tot rijksmonument omdat ze recent zijn herontdekt en daardoor buiten de scope van de lopende aanwijzingsprocedure vallen. Om toch te komen tot bescherming van deze bijzondere objecten zijn bij de gemeenten Woudrichem en Werkendam aanvragen ingediend om de objecten aan te wijzen tot gemeentelijk monument. De behandeling van de aanvraag door de gemeenten neemt veel tijd en energie.

De aanwijzing tot rijksmonument van het overgrote deel van de objecten van de NHW gaat gestaag door. Ze zijn voorbeschermd. In een aantal delen van de NHW is de procedure afgerond. De voorbereiding van het in procedure brengen van de laatste tranche 'de Kraag van Utrecht' start in de loop van 2015.

Het Rijk heeft het nationaal project Nieuwe Hollandse Waterlinie overgedragen aan de provincies Noord-Holland, Utrecht, Gelderland en Noord-Brabant. Het (nieuwe) Liniebureau van de gezamenlijke provincies gaat verder met de resultaten die het (opgeheven) nationaal projectbureau heeft neergezet. Tot 2020 ligt het accent op gebruik van de linie en het verzilveren van de nominatie van UNESCO-werelderfgoed. De doelstellingen van de provincies zijn verwoord in de Bestuursovereenkomst Nieuw Hollandse Waterlinie, het ´Pact van Altena´ dat op 2 oktober 2014 is getekend.


Gelet op de organisatie aanpassing van het nationaal project per oktober 2014, de faseovergang van uitvoering naar beheer en het aflopen van de instellingsperiode heeft de PGK het DB om decharge verzocht. Het DB heeft de PGK met grote erkentelijkheid voor het werk dat sinds 2009 is verricht per 31-12-2014 decharge verleend.