• Jaarverslag 2017

    Inleiding
    Na de Grote Oorlog van 1914-1918 brak een periode aan van – naar men dacht – duurzame vrede. Dus werden veel vestingen en andere verdedigingswerken door de overheid ‘gedeclasseerd’. De militaire noodzaak was weggevallen en dus konden de knellende ketens, die veel gemeenten hadden belemmerd in hun uitbreidingsplannen, snel worden afgeworpen.

    Omdat het met de uitvoering van die plannen wel erg snel ging, veel vestingwerken voor altijd verdwenen en dus het kind met het badwater zou worden weggespoeld, besloten bezorgde burgers om de Stichting Menno van Coehoorn op te richten. Wat daarop volgde is geschiedenis: de prachtige ensembles van de Vestingsteden Naarden en Willemstad die we anno vandaag kunnen bezoeken, getuigen van de wijsheid van deze activistische vrijwilligers, onze voorgangers die de ogen openden voor de waarde van militair-historisch erfgoed.

    Uitgerekend de verwoestende Tweede Wereldoorlog bracht het behoud van cultureel erfgoed voor het eerst ook op rijksniveau op de agenda in de vorm van het Besluit op de Wederopbouw (1940). Na de oorlog volgden reguliere wetgevingstrajecten en kwamen regelingen tot stand die in een uitgebalanceerd stelsel de monumentenzorg organiseerden. Rijk, provincie en gemeente kregen elk een eigen rol, waarbij de mooiste ‘schatten’ als Rijksmonument werden verzameld. De Rijksdienst hield een oogje in het zeil. Zo telt op dit moment ons land ruim 62.000 monumenten, zowel boven de grond, alsook in de vorm van archeologische monumenten in de grond. De centrale overheid had een duidelijk beleidsbepalende en toezichthoudende rol.

    In ons land is allengs een beweging ingezet, waarbij bevoegdheden zoveel mogelijk in handen van de lagere overheden worden gelegd. De gemeente als bestuurslaag, die het dichtst bij de burger staat, heeft op het gebied van cultureel erfgoed nu het laatste woord. Weliswaar heeft de Rijksdienst een adviserende rol, maar meer dan dat is op centraal niveau niet meer mogelijk. Uiteindelijk maakt een gemeenteraad de afweging en beslist over behoud van monumenten.

    Een onlangs gepubliceerde quick scan van de wijze waarop gemeenten hun (wettelijke) taken vervullen geeft een niet al te opgewekt beeld.1 Uit de interviews komt in plaats van een uitgekiend geheel van checks and balances het beeld van een lappendeken. Op het lokale niveau zijn veel zwakke plekken ontstaan. De Erfgoedinspectie beëindigde haar inspectietaken in 2012 en werd een monitor. Toezicht van de provincie stelt in de praktijk weinig tot niets voor. De RCE trekt, zo geven respondenten aan, toch niet aan de bel. Bij veel gemeenten is amper inhoudelijke kennis over militair-historisch erfgoed. Cultuurhistorisch onderzoek blijft bij aanvragen voor een omgevingsvergunning wel eens achterwege. Van gedegen, professioneel archeologisch onderzoek wordt nogal snel afgezien. Handhaving door gemeenten is een zwakke plek. Ongehinderd breken ploegen bij nacht en ontij in kazematten en schuilplaatsen in. Met metaaldetectoren gevonden voorwerpen worden niet beschreven en geregistreerd. Het geschiedenisverhaal kan zo niet meer worden verteld, sporen zijn uitgewist.

    In de quick scan wordt opgemerkt dat het bij de taakvervulling door overheden en de beoordeling daarvan gaat om corrigerend vermogen. Een bestel, ook een stelsel van monumentenzorg, moet zo functioneren dat als overheden tekortschieten in hun taakuitvoering, dit vroeg of laat wordt gecorrigeerd, hetzij door het bestuurlijk systeem van wederzijde controle en evenwicht, hetzij door bestuursrechtelijke uitspraken, hetzij door interventies van de pers en het algemene publiek. Vastgesteld wordt dat het grote potentieel van burgerbetrokkenheid in feite onderbenut blijft.

    Dus net als meer dan 85 jaar geleden zijn het nu de bezorgde burgers die moeten opletten dat ons militair-historisch erfgoed niet weer als het kind met het badwater verdwijnt. Onze Stichting Menno van Coehoorn was en is zo’n groep van deskundige burgers. Ruim duizend begunstigers en donateurs die een levenskrachtige en bloeiende organisatie vormen, dé denktank op het gebied van militair gebouwd erfgoed.
    Over hen gaat het jaarverslag 2017.

    Bestuur
    In 2017 is het Algemeen Bestuur [AB] vier keer bijeen geweest, het Dagelijks Bestuur [DB] negen keer.

    Nadat zij zich daartoe bereid hebben verklaard heeft het AB voor een volgende zittingsperiode van vijf jaar benoemd:
     de heer J.A. de Vries (voorzitter redactie)
     de heer J. de Landmeter (eerste penningmeester)
     de heer D. Bijleveld t/m 31-12-2022 (tweede penningmeester).

    Het AB heeft besloten tot verbreding van de doelstelling van de Stichting Menno van Coehoorn. De verbrede doelstelling luidt:
    Het doel van de stichting is het bevorderen van het behoud en de herkenbaarheid van
    al dan niet buiten de oorspronkelijke functie gestelde militair-historische
    verdedigingswerken en andere voor verdedigingsdoeleinden gemaakte of gebruikte
    werken, inclusief daarbij behorende infrastructuur, gebouwde en ongebouwde
    objecten en hun context (o.a. stellingen, linies, terreinen en bouwwerken) in
    Nederland of daarbuiten, in het laatste geval mits met een Nederlands verleden.
    Daarmee wil de stichting een bijdrage leveren aan het behoud van het militaircultureel
    erfgoed en aan het begrip voor historie, kunst en natuur.
    Het motto van de stichting is: ‘Voor het behoud van verdedigingswerken’.

    In juli heeft het AB het Beleidsplan 2017-2021 vastgesteld. De beleidsvoornemens uit dit
    plan hebben betrekking op de doelstelling van onze stichting en haar hoofdtaken;
    organisatie en werkwijze alsmede de stichting als kenniscentrum.

    Andere (reguliere) onderwerpen van het AB zijn de behandeling en vaststelling van de
    jaarrapportages van de correspondenten, de jaarverslagen van de commissies, de
    begroting, de rapportages uit de commissies en de benoeming van AB-leden.

    Voorbeelden van onderwerpen uit het DB, naast de bovengenoemde zaken uit het AB:
     voorbereiding Beleidsplan 2017-2021;
     regiobijeenkomsten met de correspondenten, commissies en het bestuur in Zeeland, Utrecht en Limburg;
     lustrumviering 85 jaar Stichting Menno van Coehoorn;
     uitbrengen stichtingsuitgave Verre Forten, Vreemde Kusten;
     voorbereiding Atlas Verdedigingswerken Overijssel en Gelderland ;
     correspondentendagen, excursies en contactdag;
     instellen werkgroep Wellingtonbarrière, samen met het Simon Stevin Vlaams Vestingbouwkundig Centrum
     objecten (op aandragen van de correspondenten/MAC): verplaatsing kazematten Lekkanaal, bescherming ZULU-hangar te Soesterberg, ontwikkeling Fort Honswijk, Seyss Inquart Bunker te Wassenaar, Unesco nominatiedossier Nieuwe Hollandse Waterlinie;
     Mariaplaats 51: automatisering, digitaliseren collectie, collectiebeheer, boekenaanschaf en -verkoop.

    Begunstigers en Donateurs
    Op 31 december 2017 bedroeg het aantal begunstigers 1023 tegenover 1015 eind 2016.
    Een punt van aandacht blijft de vergrijzing van ons begunstigersbestand. Hoewel er bij de jeugd een toenemende belangstelling is  waar te nemen voor het militair-cultureel erfgoed lijkt onze stichting bij hen nog onvoldoende bekend. De huidige begunstigers kunnen
    hierbij een positieve rol spelen.

    Onderscheidingen
    De Coehoornmortier is toegekend aan: ir. F.W. de Jong (overleden 25 mei 2017), F. Ch.J. van Horn, drs. P.J.J. van Dijk, drs. ir. C.G.F Ampt, A. Schouten, drs. F.H. Keysers en H.J.J.F. Smeets.

    Correspondenten
    De heer J. Wullink is de heer C. de Wildt opgevolgd als correspondent in rayon Noord-Holland II.
    De heer R.A.E. Troost is de heer D. Boekema opgevolgd als correspondent in rayon Overijssel I.
    De heren A.J. Busch en F.H. de Klerk zijn teruggetreden als correspondent voor respectievelijk de rayons Zuid-Holland II / Gelderland IV en Zeeland VII.
    De heer A.W. Henni, correspondent Friesland, is 16 december 2017 overleden.

    Leden commissies en medewerkers
    Tot lid van de Commissie Evenementen en Excursies zijn benoemd de heren D. den Boer en W. Reijnders.
    De heer J. Vos heeft zich teruggetrokken als Bijzonder Medewerker Documentatiecentrum.
    Tot medewerker van de Studiecommissie is benoemd drs. B. van Elk.
    Ten behoeve van de Werkgroep Wellingtonbarrière is de heer D. van Nieuwenhuijzen MBA benoemd tot bijzonder medewerker.

    Deelnames en/of samenwerkingsverbanden
     Federatie Instandhouding Monumenten [FIM]. Het Kabinet trekt, mede dankzij de lobby van de FIM, de komende jaren 325M euro extra uit voor het behoud van monumenten. Hiervan moet 150M euro worden uitgevoerd en betaald in 2018.
     International Fortress Council;
     European Federation of FORTified Sites [EFFORTS];
     Stichting Militair Erfgoed [SME];
     AWN Vereniging van Vrijwilligers in de Archeologie;
     Kenniscentrum Waterlinies.

    Secretariaat
    In 2017 zijn op de Mariaplaats 17 officiële commissievergaderingen en werkgroepbesprekingen gehouden.

    Vacatures eind 2017
    Ondanks dat functies meestal vele jaren door de vrijwilligers worden vervuld, zijn bij onze stichting altijd wel een aantal mooie functies (met een goede onkostenregeling) te vervullen.
    Openstaande plekken (naar de stand aan het eind van het jaar) betreffen de correspondentschappen Friesland, Noord-Holland III, Zuid-Holland III, Noord-Brabant IV en Zeeland VII.
    De Monumenten Advies Commissie [MAC] kan deskundige inzet gebruiken, onder andere in de rol van secretaris MAC.
    Ook op de Mariaplaats is nog genoeg te doen, van het documentatiebeheer tot het huismeesterschap.

    Documentatiecentrum [Doccen]
    Het afgelopen verslagjaar zag een lichte stijging in het aantal bezoekers aan het Doccen: 47 bezoekers tegen 40 in 2016, terwijl er minder publicaties werden uitgeleend: 21 tegen 51 in 2016. Het merendeel van de bezoekers heeft thuis de catalogus online geraadpleegd op afbeeldingen en/of literatuur die zij willen bekijken. Hierdoor kunnen de gewenste afbeeldingen of literatuur van tevoren worden klaargelegd.
    Het afhandelen van vragen, het leveren van bestelde scans en begeleiden van bezoekers aan het Doccen blijft behoorlijk arbeidsintensief voor de medewerkers.

    Ook het aantal via de mail beantwoorde vragen daalde: 157 tegen 181 in 2016. Bij vragen aanwezigheid in het Doccen van materiaal over een bepaald onderwerp of object, de geïnteresseerde verwezen naar de catalogus online, zodat deze zelf kan zoeken.
    Hieruit volgt vaak een verzoek om scans van bepaalde afbeeldingen of digitale literatuur, of soms een bezoek aan het Doccen. Vragen met een probleem worden doorgestuurd naar een desbetreffende commissie binnen onze stichting. Die zorgt dan voor verdere
    beantwoording.

    Er zijn minder scans geleverd: 210 tegen 525 in 2016. Veel scans worden besteld in drukwerkkwaliteit ten behoeve van publicaties. Maar ook scans op beeldschermkwaliteit voor gebruik bij onderzoek of voor de eigen collectie worden besteld.

    Het aantal publicaties dat werd opgenomen in de collectie van de Bibliotheek daalde ook. Er werden 98 publicaties opgenomen in de collectie tegen 182 in 2016. Dit is inclusief 7 digitale publicaties in Pdf-formaat, welke bestanden alleen op de Mariaplaats zijn te
    raadplegen.
    Een deel van de aanwinsten kwam uit een nalatenschap, maar het merendeel bestond uit de aanschaf van nieuwe boeken of schenkingen door medewerkers van onze stichting.

    Het bestand tijdschriftartikelen werd met 78 uitgebreid tegen 319 in 2016. Het veel grotere aantal nieuwe tijdschriftartikelen van het verslagjaar 2016 kwam mede door een inhaalslag op oudere jaargangen van enkele tijdschriften.
    Het verslagjaar 2017 betreft merendeels nieuw in de collectie opgenomen tijdschriftartikelen, die zijn verschenen in tijdschriften waarop de Bibliotheek een (ruil-)abonnement heeft en ons eigen kwartaalbericht Saillant.

    In het verslagjaar 2017 verscheen maandelijks de interne knipselkrant Uitgeknipt. Correspondenten en medewerkers van onze stichting verleenden hun medewerking door het toesturen van kopij, zoals papieren krantenartikelen met informatie of nieuws uit hun
    regio of scans hiervan en links naar digitale artikelen.

    Financiën
    Tijdens het verslagjaar zijn de uitgaven grotendeels binnen de begroting gebleven. Er werd een uitgestelde vestingbouwkundige bijdrage gepubliceerd en zoals in elk ander jaar zijn er weer donaties verstrekt aan stichtingen/verenigingen die met hun activiteiten de doelstellingen van onze stichting ondersteunen. Verder zijn er bijdragen geweest ter ondersteuning van de uitgave
    van in dat kader relevante publicaties.
    Zie voor verdere details de door de accountant goedgekeurde balans en staat van baten en lasten.

    Saillant / website
    De jaargang 2017 van het blad Saillant bestond evenals voorgaande jaren uit vier nummers. Deze telden in totaal 120 pagina´s met stichtingsnieuws, het jaarverslag, verslagen van correspondentendagen, excursies en correspondentenrapportages. Daarnaast diverse artikelen over (voormalige) verdedigingswerken en boekbesprekingen of signaleringen.
    De website www.coehoorn.nl is up-to-date gehouden en de database verdedigingswerken, die daaraan is gekoppeld, verder gevuld.

    Studiecommissie [SC]
    Ook in 2017 heeft de Studiecommissie zich intensief beziggehouden met het deel Overijssel en Gelderland van de atlassenserie over de historische verdedigingswerken in Nederland. De werkzaamheden waren hoofdzakelijk gericht op het kritisch doorlezen en
    becommentariëren van de tekstbijdragen. Van de bijdragen die inhoudelijk zijn goedgekeurd, heeft inmiddels een deel een redactionele bewerking ondergaan. Deze taak is toebedeeld aan drs. B. van Elk, die als medewerker aan de Studiecommissie is verbonden. Tegen het eind van het verslagjaar is een voorlopig overzicht gemaakt van de afbeeldingen die in aanmerking zouden kunnen komen om in de tekst te worden opgenomen. Omdat het werk aan het atlasdeel Overijssel en Gelderland veel tijd en energie in beslag neemt, heeft de Studiecommissie de herziening van de Terminologie verdedigingswerken voorlopig moeten laten rusten.

    Technische Commissie [TC]
    In 2017 is de TC drie keer bijeengekomen, waarvan twee keer op locatie.
    In februari 2017 heeft de commissie Groenlo bezocht om de resultaten van het onderzoek naar de verdwenen sluis in de vestinggracht te presenteren. Helaas heeft de plek waar de sluis ooit lag zijn historische context vrijwel geheel verloren, waardoor er vraagtekens kunnen worden gezet bij het nut van een reconstructie. 
    In september 2017 heeft de commissie Venlo bezocht en onder leiding van de betrokken gemeenteambtenaren de restauratiewerkzaamheden aan het fort St Michiel bekeken. Dit was een zeer interessant bezoek. Hierbij kwam wederom de vraag naar voren wanneer het fort versteend is. Was dit in de eerste helft van de 17e eeuw of in het eerste decennium van de 19e eeuw?
    De commissie is op basis van de verrichte (archeologische) onderzoeken en diverse bouwtekeningen ervan overtuigd dat het fort begin 19e eeuw is versteend. Deze mening is ook gedeeld met de gemeente, die dit in het onderzoek zal meenemen. Het wachten is op het resultaat hiervan.
    Verder liepen dit jaar de volgende zaken:
    - Via het vestingmuseum kwam een vraag binnen over de uitvoering van een kaapstaander. De commissie heeft hier onderzoek naar gedaan en de resultaten ervan voorgelegd aan het museum. Daar is inmiddels een start gemaakt met de reconstructie.
    - Bij bolwerk Manenburg in Utrecht is sprake van lekkage. De TC heeft een bezoek gebracht aan de locatie, de lekkage onderzocht en advies uitgebracht over mogelijke oorzaken en oplossingen.
    - De commissie heeft Fort Honswijk bezocht. Het poortgebouw werd op dat moment gerestaureerd en er vond een kleine verbouwing aan plaats. Deze werkzaamheden zagen er goed uit.
    Daarnaast was veel van de beplanting van het fort verwijderd, waardoor de individuele gebouwen beter tot hun recht komen. Verder vonden er op dat moment geen werkzaamheden plaats.
    De TC heeft aan de MAC en de lokale correspondent haar zorgen geuit over de visie op het fort. Het is maar zeer de vraag hoe grootschalig de werkzaamheden/nieuwbouw op het fort zullen worden en welke gevolgen die zullen hebben voor de militaire gebouwen en vooral voor de beleving daarvan. Worden de cultuurhistorische waarden van het fort wel voldoende meegenomen in de geplande ontwikkelingen?

    Diverse zaken die vorig jaar speelden krijgen dit jaar mogelijk een vervolg. Dat is voornamelijk afhankelijk van beschikbare gelden. Het gaat dan om de werkzaamheden aan de bunkers op de Punt van Reide en die aan de luchtwachttoren in Koewacht.

    Dit jaar heeft de commissie meer restauratietechnische en bouwkundige vragen binnengekregen. Daarmee is dus de eerste stap gezet in de realisatie van de ambitie die in het verslag van vorig jaar is geformuleerd.
    Voor begin 2018 staat inmiddels een bezoek gepland aan Fort Sabina om daar advies te geven over onder meer lekkages en het omgaan met stukadoorswerk op verschillende plekken.
  • Tijdens de correspondentendag op 24 maart 2018 zal de voorzitter van de commissie een korte presentatie geven over beheer, onderhoud en restauratie van vestingwerken.

    Commissie Overzeese Vestingwerken [COV]
    Met de publicatie van de bundel Verre Forten, Vreemde Kusten kende de Commissie Overzeese Verdedigingswerken een buitengewoon succesvol en vruchtbaar jaar. Het vele werk dat in de bundel is gestoken heeft dan eindelijk de gewenste productie opgeleverd en de commissie is er natuurlijk trots op dat het zo’n mooi boek is geworden. De bundel leverde veel aandacht voor de COV op, vooral ook tijdens en na de presentatie van het boek tijdens de lustrumviering op 20 mei in Naarden.
    Ter gelegenheid van de publicatie van de handelseditie van het boek medio september werd op vrijdag 29 september een minisymposium gehouden. Ook dat was een zeer succesvolle gebeurtenis. Sommige auteurs van artikelen in de bundel mochten hun licht laten schijnen op de problematiek rondom het behoud van Nederlands militaire erfgoed in den vreemde, maar ook werden sprekers uitgenodigd die over onderwerpen spraken die goed in de bundel hadden kunnen staan. Het minisymposium werd georganiseerd in het Nationaal Archief, omdat dat instituut de grootste leverancier van illustraties in de bundel is. Het evenement kon goed worden gecombineerd met een bezoek aan de expositie De Wereld van de VOC in het Archief. De zaal waarin het minisymposium werd gehouden was zeer goed gevuld met bezoekers die verschillende organisaties vertegenwoordigden.

    De leden van COV leggen en onderhouden veel contacten met buitenlandse entiteiten met betrekking tot het onderzoek naar en behoud en herstel van Nederlands militair erfgoed in het buitenland. Uiteraard willen we de kennis en ervaringen die we daarbij opdoen graag delen met andere organisaties in en buiten Nederland, maar gezien de vertrouwelijke relatie die de leden van de COV niet zelden na moeilijke contacten hebben opgebouwd met dergelijke organisaties en individuele personen alsmede vanuit het oogpunt van de privacy kunnen we onze contacten niet zomaar aan iedereen beschikbaar stellen. Mensen die zijn geïnteresseerd in samenwerking met of advies van een organisatie in het buitenland willen we daarom aanraden eerst contact op te nemen met de COV.

    Monumenten Advies Commissie [MAC]
    Onze stichting heeft afscheid moeten nemen van de secretaris van de MAC, ir. Fokke W. de Jong,
    overleden op 25 mei. Met hem heeft de stichting, maar vooral de MAC, iemand verloren die heel
    veel voor onze stichting heeft betekend. Hij, van huis uit stedenbouwkundige, heeft met grote
    inzet en deskundigheid een Menno-stempel gedrukt op het behoud van verdedigingswerken. Vlak
    voor zijn overlijden is hij onderscheiden met de Coehoornmortier, waarmee hij zeer verguld was.
    De stichting en vooral de MAC missen hem.

    De MAC is in 2017 driemaal bijeengekomen. De commissie telde eind 2017 acht leden en een
    vaste adviseur. Het enthousiasme van de leden van de MAC voor het behoud van
    verdedigingswerken is nog steeds groot. De ontstane vacature van secretaris drukt evenwel de
    input zowel als de output van de commissie.

    De MAC heeft het DB geadviseerd over het nieuwe beleidsplan van onze stichting en het
    aanpassen van artikel 2 van de statuten – de doelstelling – onder meer om zeker te stellen dat de
    stichting ook kan opkomen voor civiele verdedigingswerken, met name uit de periode van de
    Koude Oorlog.

    De MAC overlegt tijdens haar bijeenkomsten – maar ook daarbuiten, telefonisch en per e-mail,
    met betrokken deskundige(n) als dat gewenst is wegens lopende termijnen – over in te nemen
    standpunten en te nemen acties. Zaken bereiken de MAC meestal direct van de betrokken
    correspondent. Zij streeft ernaar om in een vroeg stadium van planvorming haar visie kenbaar te
    maken aan de betreffende gemeente, door tussenkomst van de correspondent of rechtstreeks.
    Door opnieuw uitstel van invoering van de Omgevingswet bleef bestaande, voor onze stichting
    relevante, wetgeving van kracht en dat zal ook de komende jaren het geval zijn. Provincies en
    gemeentes zijn bezig met het ontwikkelen van omgevingsvisies en gemeentes tevens met
    omgevingsplannen; dit zijn de bestemmingsplannen nieuwe stijl. De stichting moet haar
    doelstelling vooral bereiken door beïnvloeding van plannenmakers en minder of niet door
    procederen. Juristen bij de gemeenten zorgen ervoor dat met dit laatste in de meeste gevallen
    geen winst meer is te behalen.

    Onderwerpen waarmee de MAC in het verslagjaar, onder andere, bezig is geweest:
     Bemmel, gemeente Lingewaard; advisering correspondent bij verplaatsing drie
    kazematten in verband met nieuwbouw.
     Bergen op Zoom; accentuering van de Waterschans; vondsten contrescarpgalerij en
    redoute/toren bij lunet Overijssel.
     Doesburg; fort Bretagne bedreigd door bouwplan; zienswijze correspondent.
     Fort Everdingen; advies over verzorgen groenbeplanting.
     Grave; ontwikkeling vestingvisie door gemeente en uitvoering reconstructie bastions en
    kroonwerk Coehoorn; MAC-bezwaar tegen plan windmolens op terrein kroonwerk.
     Den Haag; nieuwbouwplan en verplaatsen S3-kazemat in Boulevard Scheveningen. MAC
    zet in op bouwhistorisch onderzoek en meedenken over verantwoorde herplaatsing. MAC krijgt
    in deze zaak informatie van tipgever.
     Hoek van Holland; verzoek tot aanwijzing Vinetaduin stagneert bij de RCE.
     Fort Honswijk; gemeente Houten; MAC volgt kritisch een exploitatieplan met grote
    ambitie en steunt plan om eerst te restaureren en consolideren.
     Mill; Peelkanaal; advies uitgebracht inzake vervanging stuwen in de Peel-Raamstelling
    door het waterschap.
     Moerdijk; advies aan correspondent over voorontwerpbestemmingsplan Buitengebied.
     Nijmegen; zienswijze ingediend op ontwerpbestemmingsplan Buitengebied, met impact
    op Fort Beneden Lent; zienswijze is niet gehonoreerd.
     Idem, Fort Krayenhoff; bouwplan op deel voormalig fortterrein. MAC steunt lokale
    historische verenigingen en ijvert voor uitvoering voorgeschreven archeologisch onderzoek en
    sparen bodemarchief.
     Rhenen; advies aan correspondent over bouwplan op/tegen historische stadsmuur.
     Sittard; fort Sanderbout; steun voor correspondent bij plan voor visualisering
    fortrestanten en reconstructie grachten.
     Sluis; reconstructie wallen, deels helaas op basis van onvoldoende archeologisch
    onderzoek.
     Zeist; ZULU-hangar Soesterberg; relict van de Koude oorlog door inzet van onze
    stichting aangewezen als gemeentelijk monument; stichting wordt door gemeente betrokken bij
    overleg vervolgbestemming door Defensie.

    Voor de input van haar werk zijn de correspondenten dus van cruciaal belang voor de MAC. Bij
    de regiobijeenkomsten van correspondenten is steeds een vertegenwoordiger van de MAC
    aanwezig. Een bezoek van de MAC aan met name nieuwe correspondenten, zoals jarenlang
    gebruikelijk was, is door de omstandigheden dit jaar helaas niet gerealiseerd. De MAC hoopt in
    2018 weer een aanvang met de bezoeken te kunnen maken.

    Commissie Evenementen en Excursies CEE
    De CEE organiseerde dit verslagjaar vier bijeenkomsten en de ‘Menno’ stand presenteerde zich
    dit jaar vijf keer op evenementen.

    Op 20 mei was de zomerexcursie / lustrumviering in de vesting Naarden. Na de presentaties van
    mevrouw Van Meerten, Wethouder van de Gemeente Gooise Meren, volgde een boeiend exposé
    van de heer drs. ing. T. de Kruijf over de geschiedenis van onze stichting. Aansluitend werd het
    eerste exemplaar van het boek Verre Forten, Vreemde Kusten uitgereikt aan professor dr. G.
    Knaap. Tijdens het middagprogramma is een bezoek gebracht aan het Nationaal Vesting
    Museum, Bastion Oranje en tijdens de Vestingvaart werd de kraanbrug bij fort Ronduit
    gedemonstreerd. Er waren 117 deelnemers tijdens het ochtendprogramma.

    Op 7 oktober was de correspondentendag tijdens het ochtendprogramma in het Witte Huis in
    Nijmegen-Lent. Tijdens het middagprogramma in Nijmegen is een bezoek gebracht aan het
    Hunnerpark. Via het Valkhof en de Valkhofbunker daalden we af naar de Bastei aan de
    Waalkade. Voor het tweede deel vertrok de bus naar het Kronenburgpark voor een bezoek aan de
    kazematten Roomse Voet, St. Jacobstoren en de Kruittoren. Er kwamen 43 deelnemers en tijdens
    de najaarsexcursie op 14 oktober 45 deelnemers.

    De contactdag is dit jaar gehouden in Maastricht op 4 november. De eerste keer dat de
    ‘ontmoetingsdag’ – de voorloper van de contactdag – werd georganiseerd was 25 jaar geleden
    ook in Maastricht. In de voormalige Tapijnkazerne zijn drie interessante presentaties gehouden.
    Na de lunch vertrok het gezelschap met de bus naar de Hoge Fronten, Lage Fronten en Fort
    Willem. In de afgelopen jaren is in dit gebied veel werk verricht na het vertrek van oude industrie
    en de aanleg van het Frontenpark. Na 25 jaar kan men wel stellen dat er op het gebied van
    ‘behoud van verdedigingswerken’ in Maastricht veel is bereikt.
    Er kwamen 21 organisaties met 49 deelnemers naar het (verre) zuiden toe.

    De ‘Menno van Coehoorn’ stand was aanwezig:
     in Venlo op 28 mei;
     in Hellevoetsluis op 4 juni;
     bij de Marinedagen / Sail in Den Helder op 24 en 25 juni;
     tijdens Open Monumentendag 9 september in het Nederlands Vesting Museum Naarden;
     op het Mini Symposium COV 29 september Nationaal Archief Den Haag.